Kế hoạch hành động về FLEGT của Ủy ban châu Âu xác định một loạt những biện pháp giải quyết tình trạng khai thác và buôn bán gỗ trái phép. Kế hoạch này nhấn mạnh đến nhu cầu cải cách phương thức quản lý và nâng cao năng lực ở các quốc gia sản xuất gỗ và sản xuất đồ gỗ xuất khẩu. Điều đó được hỗ trợ bởi những hành động nhằm mục đích giảm việc buôn bán và sử dụng gỗ khai thác bất hợp pháp và khuyến khích sử dụng gỗ có nguồn gốc hợp pháp trong phạm vi EU.

Một phần quan trọng của FLEGT và VPA là việc thiết lập một cơ chế cấp phép để bảo đảm chỉ có sản phẩm gỗ sản xuất theo đúng quy định của pháp luật quốc gia xuất khẩu hoặc sản phẩm gỗ của các quốc gia đối tác chỉ được nhập vào các quốc gia EU nếu mang theo giấy phép có hiệu lực.

Những yếu tố cấu thành hệ thống đảm bảo tính hợp pháp

Mục tiêu của Hệ thống đảm bảo tính hợp pháp (Legality Assurance System – LAS) là đưa ra những phương tiện đáng tin cậy để phân biệt được sản phẩm gỗ hợp pháp và bất hợp pháp. Việc cấp giấy phép của các quốc gia đối tác đòi hỏi phải có một Hệ thống đảm bảo chỉ có gỗ khai thác hợp pháp mới được cấp phép; tức là phải kiểm tra các hoạt động lâm nghiệp và kiểm soát dây chuyền cung cấp từ khai thác đến xuất khẩu. Một hệ thống đảm bảo tính hợp pháp như vậy sẽ bao gồm 5 thành phần như sau:

Định nghĩa về gỗ hợp pháp

Kiểm soát dây chuyền cung cấp

Xác minh

Cơ chế cấp phép

Sự giám sát độc lập của một bên thứ ba đối với cơ chế nói trên.

Sự phát triển hệ thống đảm bảo tính hợp pháp

Tại Việt Nam đã có sẵn một số yếu tố của hệ thống đảm bảo tính hợp pháp. Nhưng có thể các yếu tố đó chưa được vận hành hoàn hảo. Bởi vậy, cần có những đổi mới sao cho hệ thống có sẵn này đảm bảo được tính hợp pháp và giúp truy xuất được nguồn gỗ của các sản phẩm gỗ.

Dự kiến trong hầu hết các trường hợp, VPA sẽ được đàm phán và ký kết trước khi hệ thống đảm bảo tính hợp pháp vận hành đầy đủ và việc cấp phép bắt đầu được thực hiện. Trong hiệp định sẽ thoả thuận về một bản kế hoạch chi tiết về thời gian thực hiện những hoạt động xây dựng và thực thi việc cấp phép. VPA sẽ xác định rõ những lĩnh vực cần có trợ giúp tài chính và kỹ thuật để thực thi các hoạt động này.

Thực thi hệ thống bảo đảm tính hợp pháp

Có hai cách phát triển và thực thi hệ thống đảm bảo tính hợp pháp

Dựa trên chuyến hàng: Mỗi chuyến hàng xuất khẩu vào EU sẽ được cơ quan có thẩm quyền cấp phép riêng. Theo đó, cơ quan cấp phép sẽ kiểm tra các bằng chứng gốc của chuyến hàng xem có đáp ứng được các yêu cầu của hệ thống đảm bảo tính hợp pháp hay không.

Dựa trên doanh nghiệp: Cơ quan cấp phép kiểm tra một doanh nghiệp cụ thể xem hệ thống kiểm soát các bằng chứng gốc của doanh nghiệp có thoả mãn được những yêu cầu của Hệ thống đảm bảo tính hợp pháp hay không.

Tất cả các chuyến hàng của doanh nghiệp đều phải có đủ các giấy phép FLEGT cho đến khi các cuộc kiểm toán định kỳ cho thấy hệ thống kiểm soát của doanh nghiệp hoạt động hiệu quả. Trong trường hợp này, hoàn toàn có thể thừa nhận một số hệ thống do doanh nghiệp sử dụng như: các hệ thống cấp phép và hệ thống truy xuất nguồn gốc gỗ. Tuy nhiên, các hệ thống này cũng phải được cơ quan cấp phép thanh tra định kỳ để đảm bảo rằng chúng đáp ứng được các yêu cầu của Hệ thống đảm bảo tính hợp pháp.

Chính phủ Việt Nam đang có kế hoạch xây dựng và thực thi Hệ thống bảo đảm tính hợp pháp trên phạm vi cả nước. Tuy nhiên trước mắt, cần giới hạn phạm vi của Hệ thống này theo vùng địa lý hoặc các dây chuyền xuất khẩu chính vào châu Âu. Có thể giai đoạn đầu, EU sẽ khuyến khích Việt Nam mở rộng phạm vi áp dụng hệ thống đảm bảo tính hợp pháp lên tất cả các hoạt động xuất khẩu cũng như thị trường trong nước. Việc giám sát hoạt động của hệ thống đảm bảo tính hợp pháp của Việt Nam sẽ thuộc trách nhiệm chính của Ủy ban Thực thi chung (JIC) bao gồm đại diện  Chính phủ Việt Nam và EU.

Những nguyên tắc và tiêu chí kiểm soát chuỗi cung cấp

Quyền sử dụng rừng

Đòi hỏi phải có đủ thông tin về vị trí của rừng và người được giao quyền sử dụng để đảm bảo kiểm tra và xác nhận rằng việc khai thác được cơ quan có thẩm quyền cho phép.

- Cây đứng: Có cơ chế để kiểm tra được cây đứng tại nơi sẽ khai thác và xác minh được rằng nó phù hợp với những mô tả về diện tích đã giao quyền khai thác.

Sản lượng cây đứng: trước khi bắt đầu khai thác, phải ước tính một cách tương đối chính xác sản lượng cây đứng trên mỗi hiện trường, kể cả sản lượng cây đứng ở những diện tích rừng sẽ chuyển đổi mục đích sử dụng. Phải lưu trữ những thông tin này cẩn thận để sau này so sánh với khối lượng khai thác thực tế.

- Gỗ tròn tại rừng: Các khúc hoặc đóng gỗ tròn được nhận dạng và ghi chép đẩy đủ trước khi vận chuyển. Số này bao gồm cả những khúc gỗ được khai thác từ những diện tích chuyển đổi mục đích sử dụng. Tất cả đều phải được nhận dạng, mô tả và ghi chép đầy đủ.

Gỗ tròn trong rừng: Thông tin về trọng lượng hoặc khối lượng gỗ tròn đã khai thác phải được thu thập và ghi chép đầy đủ để tạo điều kiện dễ dàng cho việc đối chiếu với sản lượng ước tính trước đó, hoặc với các khâu tiếp theo trong chuỗi cung cấp.

Vận chuyển Gỗ

Lưu trữ đầy đủ thông tin liên quan đến phương tiện vận chuyển và nhận dạng gỗ. Không lẫn lộn với gỗ bất hợp pháp hoặc gỗ từ các nguồn không rõ ràng để giúp kiểm tra và xác định được nguồn gốc gỗ tại các kho trung chuyển.

Vận chuyển và các kho trung chuyển: Thông tin chi tiết về khối lượng từng chuyến hàng đến và đi, kể cả lượng gỗ hoặc sản phẩm lưu giữ trong kho phải được ghi chép sao cho có thể dễ dàng kiểm tra và đối chiếu với các khâu trong chuỗi cung cấp.

- Bảo vệ tại các kho trung chuyển: Có sự kiểm soát thích đáng tại các kho trung chuyển để đảm bảo rằng gỗ hợp pháp được bảo quản cẩn thận, không lẫn lộn với gỗ từ các nguồn không rõ ràng khác.

Tập kết gỗ tại các cơ sở chế biến

Có sự kiểm soát chặt chẽ để đảm bảo rằng chỉ có gỗ hợp pháp mới được đưa đến các cơ sở chế biến. Gỗ bất hợp pháp hoặc có xuất xứ không rõ ràng thì không được đưa vào cơ sở chế biến.

Hàng nhập tại cơ sở chế biến chính: thông tin về chủng loại hàng, nguồn gốc, khối lượng phải được ghi chép chi tiết, đầy đủ tạo điều kiện cho việc đối chiếu và so sánh với các công đoạn trước đó trong chuỗi cung cấp.

- Kiểm tra bên trong cơ sở chế biến: Nếu trong cơ sở chế biến có gỗ từ các nguồn khác nhau thì phải để riêng. Áp dụng biện pháp kiểm tra cân đối lượng gỗ nhập và gỗ xuất của mỗi cơ sở chế biến.

Khối lượng gỗ: Thông tin về khối lượng nguyên liệu thô và thành phẩm từ nguồn đã được xác minh là hợp pháp, và tỷ lệ chuyển đổi hợp lý và đáng tin cậy phải được ghi chép đẩy đủ. Căn cứ vào các số liệu đó, thường xuyên đối chiếu và kiểm tra để đảm bảo khối lượng sản phẩm đã hoàn chỉnh không vượt quá số lượng ước tính có thể sản xuất được từ nguồn nguyên liệu hợp pháp. Nếu số lượng sản phẩm vượt quá tỷ số chuyển đổi thì phải có những giải thích hợp lý.

Tập kết gỗ tại các điểm xuất khẩu: Tất cả các dạng sản phẩm: gỗ tròn, thành khí, gỗ đang qua chế biến khi đưa đến điểm xuất khẩu đều phải có hồ sơ và lý lịch rõ ràng, đảm bảo chúng đều xuất xứ từ nguồn hợp pháp.

- Hàng vận chuyển đến điểm xuất khẩu: hàng hoá (gỗ tròn hoặc sản phẩm đã hoàn thiện) khi đưa đến điểm xuất khẩu phải có đủ tài liệu và hồ sơ gốc.

Những thông tin này phải được thu thập và ghi chép đầy đủ để tạo điều kiện thuận lợi cho việc so sánh đối chiếu với tài liệu của các công đoạn trước đó của chuỗi cung cấp và làm cơ sở để cấp xác nhận tính hợp pháp.

Sản phẩm gỗ nhập khẩu

Đối với các sản phẩm gỗ nhập khẩu: Phải có sự kiểm soát chặt chẽ để đảm bảo chỉ nhập khẩu gỗ có nguồn gốc hợp pháp. Có cơ chế kiểm soát để đảm bảo gỗ tròn hoặc sản phẩm gỗ được nhập khẩu một cách hợp pháp;   Nếu đã thoả thuận với quốc gia đối tác, cần có cơ chế kiểm soát để đảm bảo gỗ tròn hoặc sản phẩm gỗ nhập khẩu được sản xuất một cách hợp pháp và được xuất khẩu từ quốc gia mà gỗ đó được khai thác.

Gỗ được nhập từ quốc gia thứ ba đến quốc gia đối tác cũng cần đưa vào Hệ thống đảm bảo tính hợp pháp của quốc gia đối tác. Tuy nhiên, căn cứ vào bộ hồ sơ nhập khẩu, quốc gia đối tác cũng phải đảm bảo có thể truy xuất được nguồn gốc hợp pháp của số gỗ đó. Quốc gia đối tác có thể áp dụng một cơ chế kiểm soát nào đó để đảm bảo rằng tất cả số gỗ nhập khẩu để tái xuất theo khuôn khổ của LAS phải được sản xuất một cách hợp pháp theo luật của quốc gia xuất xứ. Tuy nhiên, trong khuôn khổ của hệ thống LAS, cơ chế đó không phải là một điều kiện bắt buộc.

Nguồn Tạp Chí Gỗ Việt số 21 – Tháng 10.2010

Tags :  san go, san go tu nhien, san go cong nghiep, san go gia re, san go dep