|
Kiến trúc nhà gỗ Việt Nam trước đây ít nhiều được xây dựng theo nghệ thuật phong thủy du nhập từ Trung Quốc và lâu dần đã được Việt hóa. Nó được gắn liền với môi trường thiên nhiên, xã hội với các quan niệm về vũ trụ, nhân sinh, phong tục, tập quán, ý tưởng, thẩm mỹ của từng cộng đồng tồn tại, của từng vùng, miền... Đất nước chúng ta nằm ở khu vực nhiệt đới, rừng ở Việt Nam chạy dài từ Bắc xuống Nam đan xen mấy tầng cây nhiệt đới là nguồn cung cấp vô tận không chỉ những vật liệu xây dựng nhà cửa thông thường như: luồng, tre, nứa, lá cọ... mà vô số rừng cây to, gỗ quý như lim, sến, trắc, táu, kền kền... Tận dụng lợi điểm được thiên nhiên ban tặng, người Việt xưa đã làm các công trình kiến trúc mang đậm tính dân tộc, tồn tại nhiều thế kỷ qua.
Nói đến việc làm nhà người Việt thường nói đến hai chữ “thổ, mộc” (đất và gỗ). Đất và gỗ là nền tảng đầu tiên để kiến tạo nên không gian cư trú. Có đất thì mới dựng nhà. Người nghèo, dân thường thì dựng nhà bằng các vật liệu thông thường như tranh, tre, nứa, lá... Nhà giàu, vua quan thì làm nhà gỗ. Quy mô công trình tùy thuộc vào quyền lực và tài chính, từ những căn nhà gỗ nhỏ bé của dân thường đến các phủ, cung điện nguy nga tráng lệ của nhà giàu, quan lại, vua chúa...
Kiến trúc nhà gỗ Việt Nam được coi như một di sản văn hóa quý giá, bởi đây như là điển hình của một nền kiến trúc mang đậm tính nhân văn được tạo dựng qua nhiều thời kỳ lịch sử. Nhiều nhà nghiên cứu lịch sử, khoa học đã đi tìm cội nguồn những nét đặc trưng của kiến trúc nhà gỗ cổ của người Việt ở cả ba miền: Bắc, Trung, Nam của các cung đền, lăng, tẩm, chùa chiền... Và đã viết thành sách để chúng ta tham khảo.
Với sự đam mê nhà gỗ cổ, tác giả bài viết không đi sâu vào nghiên cứu như những nhà nghiên cứu khoa học, kiến trúc, mỹ thuật mà đưa ra những nhận xét có tính chất khái quát của một người đã dành hết thời gian, tâm trí cuối đời còn lại để sưu tầm, tìm hiểu về nghệ thuật kiến trúc nhà gỗ của người Việt xưa.
Nghệ thuật trang trí và chạm khắc đã từ lâu gắn bó khăng khít trong những ngôi nhà gỗ cổ của làng quê Việt Nam.
Trong trang trí nội, ngoại thất căn nhà giống như một tác phẩm nghệ thuật mang đậm bản sắc dân tộc và tính nhân văn cao. Từ bố cục tổng thể, hình khối không gian và nhất là các đường nét góc cạnh của căn nhà cho đến những trang trí nội, ngoại thất làm sao cho thật hài hòa đẹp mắt. Chạm khắc các hoa văn, gờ, chỉ, chạm lọng (thủng), chạm nổi được các nghệ nhân tài hoa xử lý linh hoạt để làm tăng sự tinh xảo, thẩm mỹ. Rồi những mái, bệ cửa, bậc cấp, lan can cho đến cột, kèo, cù, xà, xiên, cửa võng, cửa đi, cửa sổ... Việc chạm, trổ đó tùy theo quy mô và thứ bậc của căn nhà. Ở đó những người thợ theo ý tưởng của chủ nhân mà để lại các dấu ấn của chế độ, của xã hội đương thời hoặc tôn giáo, tín ngưỡng hay những sinh hoạt dân gian làng xã của từng vùng, miền trên các tác phẩm chạm khắc của mình.
Phương thức thể hiện chạm, khắc trong trang trí nhà cổ chủ yếu là chạm trên gỗ. Chạm nổi hoặc chạm thủng (chạm lọng). Chạm nổi thường trên các cấu kiện mà mắt người có thể nhìn thấy được. Nó thường xem được một mặt (như đòn tay) hai mặt trong ngoài (như cửa võng) và ba mặt trước, phải, trái (như cù, kèo)...
Đề tài và nội dung chạm khắc có tính chất phong kiến, tôn giáo thường chạm “Tứ linh”. Long (rồng), ly (long mã), quy (rùa), phụng (chim phượng hoàng). Ngoài tứ linh còn có các động vật sống gần gũi với người nông dân Việt Nam: cá, dơi, hạc, hổ, voi, ngựa... rồi những loại quả (bát quả): đào, lựu, mận, lê, phật thủ... và không thể thiếu tứ quý: mai, đào, cúc, trúc. Ngoài ra thiên nhiên như mặt trời, mây, sông, núi cũng là những đề tài được các nghệ nhân chạm khắc thể hiện.
Trong quá trình sáng tạo, nghệ thuật trang trí bằng chạm khắc những người thợ tài hoa còn biết cách điểm, tạo nhấn các đề tài nói trên cùng với những chữ Nôm, chữ Hán như: Phúc, Lộc, Thọ. Trong các bức phù điêu hoặc những câu đối được đục khắc công phu để mang đậm tính nhân văn. Cầu chúc cho cuộc sống của mọi người, của gia chủ và đất nước được thái bình, giàu có, phúc đức để cho đời sau con cháu.
Ngoài ra cũng còn một số chạm khắc thể hiện bằng các vật liệu khác như: đất nung, đá thường để trang trí bề mặt như bậc thềm hoặc lan can. Trong trang trí nội thất cũng dùng các chất liệu khác như vàng, bạc, đồng, đá hoa, khảm xà cừ để tẩm phả sơn thiếp trên các phù điêu, liển, câu đối...
Theo Công an TP HCM
|
